GTr 663

Historie van de 663

Nadat de GTr 72/HTM 2 voltooid was en de 307 op het afmaken van de electrische installaties (en nog een paar kleine klussen) na klaar is, werd een nieuw project opgestart. Hiermee werd weer een project opgestart waarbij de gehele constructie van de wagen aangepakt moet worden. Als gevolg van de prettige samenwerking aan de 72/2 door TramWerk, Tramweg-Stichting en HTM ontstond namelijk de mogelijkheid om dit in de HTM-werkplaats Lijsterbesstraat te doen: de plek waar de 72/2 stond (naast de houtwerkplaats) was nu vrijgekomen, en de HTM-timmerman kan nu zijn verloren uren tegen een voor ons prettig tarief nuttig besteden. Alle partijen hebben hier dus voordeel van!

Allereerst werd de 663 uit de opslag in Overloon naar Den Haag getransporteerd, en omdat het een klein wagentje is, kon hij zo door de achterdeur naar binnen geschoven worden (zie foto).

foto: Raymond Naber

Jaren geleden was al eens begonnen met het 'uitkleden' van de bak om een van de zijwanden te herstellen, waardoor de wagen er nu als een skelet uitziet. Eerst werd begonnen met herstelwerkzaamheden de zijwanden, waardoor de bak bouwkundig weer voldoende stevigheid kreeg voor de volgende stappen.

Daarna werden enkele dakspanten vervangen. Hiervoor werd gebruik gemaakt van onderdelen van twee ooit als huisje teruggevonden typewagens. Die waren te slecht om als geheel te bewaren, maar allerlei houtwerk en onderdelen van de (wel bewaarde) zijwanden en dakdelen komen nu goed van pas.

Nu het dak begaanbaar was kon de dakbedekking verwijderd worden: bovenop het originele dak (linnen met dikke verf op het houtwerk geplakt) zat een moeilijk te verwijderen laag dakbedekking zoals je normaal op een huis of schuur aantreft. Dit heeft tijdens de vele jaren verblijf in de openlucht waarschijnlijk wel de constructie gered, hoewel vooral de balkondaken (op plaatsen waar het ingewaterd heeft) toch behoorlijk rot zijn.

Ook werd het plafond in de wagen kaalgekrabd om oude laklagen te verwijderen en weer opnieuw in de lak gezet.

Daarna werd voortvarend begonnen de wagen verder te demonteren: vloer eruit, wielen, assen, remwerk eraf en tenslotte is het gehele frame (chassis) onder de wagen vandaan gehaald.

Na demontage is het frame gestraald en bekeken waar rotte plekken zitten. De zomer van 2006 is besteed aan het vervangen van slechte balken (dwarsbalk en alle balkonliggers) in het frame, zodat dit binnenkort weer onder de wagen gemonteerd kan worden. Daarvoor moet eerst nog een en ander aan houtwerk aan de onderkant van de bak opgeknapt worden: onderkanten van balken die op het frame gestaan hebben en de dorpels onder de balkonschotten.

Het is overigens duidelijk dat de wagens op het laatst volkomen opgereden zijn. Zo zat er zo veel speling in de wielophanging, dat de wielen de scheenplaten diep cirkelvormig hebben uitgesleten. Ook die scheenplaten zullen dus allemaal vervangen worden. De veerophanging van de assen was zo zwaar aangetast door roest dat een 22 milimeter dikke bout bij het losdraaien met de hand in tweeën brak!

Omdat tijdens het werken aan het frame nauwelijks aan de houtconstructie gewerkt kan worden, is tijd besteed aan het opknappen van de glaspuien. Deze driediemensionale legpuzzels konden uit vrijwel alle originele losse onderdelen nog in elkaar gezet worden, slechts enkele houten delen waren te slecht of niet meer aanwezig. Ook is aandacht besteed aan de verlichting: de originele armaturen waren er niet meer. Van het ene type kon in een wagen uit het NZH museum een afgietsel gemaakt worden, het andere is aan de hand van een oude foto en tekening gereconstrueerd. Meer hierover op de pagina over Siemens lichtornamenten.

Inmiddels is het vernieuwde frame weer onder de wagen geplaatst, zodat nu weer aan wagenbak en wielophanging verder gewerkt kan worden.

Nu het frame weer onder de wagen zat kon de vloer weer in het interieur gelegd worden. Dat maakt het werken in de wagen een stuk makkelijker: er kan weer in de wagen gelopen worden!

Omdat het remmechaniek dat onder de wagen zat zwaar versleten was en toch grotendeels vernieuwd zou moeten worden, werd ervoor gekozen om het helemaal te vernieuwen. Het aanwezige remwerk was er in de NZH-tijd onder gekomen en dus niet origineel voor de GTr-toestand die wij nastreven. In principe is het remwerk onder de wagen van buitenaf wel zichtbaar, en als je toch een groot deel van de stangen moet vernieuwen, dan liefst helemaal naar origineel model, van tekening uit het GVB-archief gebouwd.

Ook de buffers en koppelingen zijn alweer gemonteerd. Van de koppelingen zijn overigens de bekende Amsterdamse 'trompetten' afgeslepen: die zijn er in later jaren pas opgekomen, en in de huidige toestand van de 663 moesten ze er dus af, net als bij de 307.

Na het werk aan de dragende constructie en de onderliggende techniek kon ook het uiterlijk van de wagen aangepakt worden: de teakhouten zijpanelen werden gemonteerd en de hele wagen werd voor de eerste keer geschilderd.

Binnenin de wagen werden de frames voor de houten langsbanken gemonteerd (nieuw gebouwd) en een flinke voorraad nieuwe teakhouten latten is al op maat gezaagd en in vorm geschaafd om gemonteerd te worden.

Op het dak werd het daklinnen weer aangebracht: trams van deze leeftijd hebben een houten dak, belegd met linnen dat met een dikke verfpasta op het hout geplakt wordt en langs de randen met spijkertjes vastgezet. Daarna werd het dak in de eerste laag verf gezet. Voor een uitgebreide beschrijving van het leggen van daklinnen zie de pagina Daklinnen leggen.

Na het leggen van het daklinnen konden de electriciteitskabels (voor de verlichting) gelegd worden. Deze liggen op het dak, en worden daarna ter bescherming tegen licht en weersinvloeden bedekt met een reep linnen en verf. Op de balkons werden de koperen handgreep-stangen weer gemonteerd en ook het hang- en sluitwerk voor de hekjes werd nieuw gemaakt. De hekjes zelf moeten overigens wel worden aangepast: bij de inbouw van balkondeuren zijn ze versmald. Nu worden ze dus weer verbreed, omdat de wagen wordt uitgevoerd zonder balkondeuren.

Ook konden de dakranden weer gemonteerd worden. Omdat de originele erg weggerot waren moesten ook deze nieuw gemaakt worden. Voor de balkons werd een mal gemaakt om de (essen)houten planken met water en hete lucht te buigen voordat ze gemonteerd konden worden.

Ook aan het onderstel werd weer gewerkt: de bak werd met nieuwe veren en een nieuwe veerophanging (teruggebracht in de originele toestand) weer op zijn assen gezet. Ooit werden de schuin staande schroefveren verbouwd en rechtgezet, in een poging de rij-eigenschappen van de wagen wat te verbeteren. Toch hebben wij ervoor gekozen de ophanging weer terug te brengen in de originele toestand met schuin staande schroefveren. Vergelijk op deze foto's maar eens de oude toestand voordat we met de restauratie begonnen (met zowel GTr-verbouwingen als NZH-toevoegingen erin) en de huidige, terugverbouwde originele toestand met nieuwe veren, schenen en bevestiging.

Inmiddels is de GTr 663, samen met 307 naar Amsterdam gebracht en heeft het stel aldaar zijn intrede gedaan, zowel in de stad als op de Museumtramlijn. Zie hiervoor de pagina's hierover. Op 10 mei 2009 zijn 307 en 663 officieel in dienst gesteld. Zie deze pagina.

Meer nieuws over de inzet van 307 + 663 zal tzt gemeld worden op de site van de Tramweg-Stichting.