Kleuronderzoek

Om een gerestaureerde tramwagen de juiste kleuren te geven, is onderzoek nodig.

Vroeger werd daar niet zo moeilijk over gedaan: men nam een kleur die men mooi vond en waarvan men dacht, dat het de juiste kleur zou zijn. Persoonlijke voorkeur en herinneringen zijn echter heden ten dage niet meer verdedigbaar als gronden voor kleurkeuze, het is tijd voor een gedegen onderzoek!

Stichting Tramwerk speurt al jaren in vergeten hoekjes naar de originele kleuren van oud materieel. Die vergeten hoekjes moet U letterlijk nemen: op dat soort plaatsen zitten vaak nog oude verflagen. Zo kon ooit op de Amsterdamse motorwagen 401 de originele “blauwewagenkleur” worden aangetroffen, die voor velen als een complete verrassing kwam. Deze kleur werd ook op de deuren van grootbordes (pekel) wagens teruggevonden. Tot onze verbazing bleken de meeste “oude” kleuren in de RAL-waaier te staan. Sander Kneppers van aannemingbedrijf Kneppers, waarmee wij onder andere de Amsterdamse 307 restaureerden, vond dat niet verbazingwekkend. Men was er immers niet op uit om nieuwe kleuren te bedenken, maar om bestaande, veel gebruikte kleuren te benoemen en vast te leggen. Tot de introductie van deze RAL kleuren, noemde de ene fabrikant zijn kleur appelgroen, terwijl een tweede voor dezelfde kleur de term lichtgroen bezigde en een derde lentegroen een passende benaming vond. Hoe het ook zij, als ik vandaag de dag een pot oud-tramblauwverf wil hebben, kan ik volstaan met de mededeling, dat RAL 5004 de gewenste kleur is, en de verfhandel levert dat zonder enig probleem en klaar terwijl U wacht.

Niet alleen voor kleuren is het voorzichtig verwijderen van verflagen handig, ook voor het bepalen van oude letter- en cijfertypes. Hier de oude (blauwe!) teksten bij de schakelaars van GTr 663 en de aan de hand hiervan bepaalde nieuwe opschriften.

Naast het vrijleggen van oude verflagen door krabben en schuren, vormen de originele correspondentie tussen het trambedrijf en de rijtuigfabriek, alsmede het bestek van de onderhavige wagens, een aanknopingspunt wat betreft de kleurstelling. Af en toe blijkt er zelfs een tekening te bestaan van het kleurenschema. Tenslotte kan fotoonderzoek nuttig zijn. Het beste lenen zich hiervoor de mooie fabrieksfoto’s, daar de verf bij het nemen van die foto’s nog niet verweerd of vervuild was. Een valkuil hierbij is, dat de vooroorlogse orthochromatische film een heel ander zwart-wit- beeld geeft dan de naoorlogse panchromatische film. Oude kleurenfoto’s kunnen de meest uiteenlopende verkleuringen en zwemen vertonen en ook recente opnamen geven niet noodzakelijk de kleur weer, die wij met ons oog waarnemen. Het vrijleggen van oude verflagen blijft dus de meest betrouwbare methode om oude kleuren te herontdekken. Kan aan de gevonden kleur geen RAL nummer worden gekoppeld, dan moet er een staal van de betreffende kleur naar de verfhandel worden gebracht. Soms is dit een latje, een paneeltje, of een ander redelijk handzaam voorwerp, maar we zijn ook wel eens met een deur van een Amsterdamse gelede tram (gevonden in de kelders van de werkplaats Tollensstraat) naar de verfhandel getogen voor de juiste kleuren grijs en wit. Men keek er daar nauwelijks van op... Om een indruk te krijgen van de vroegere kleurstelling, hierbij een overzicht van de in Amsterdam gebruikte RAL kleuren.

Thonis van der Weel

Onderzoek paneel GTr 307

Dit onaanzienlijke paneel van de GTA 307 leverde een schat aan informatie op over kleuren en decoraties. Door voorzichtig krabben met een scalpel kon laag na laag worden blootgelegd tot aan de oorspronkelijke kleur. Van foto’s was al bekend, dat de panelen bij aflevering een lichtere kleur hadden dan de rest van de wagenbak, naar nu bleek RAL 5003.

Hier bovenop volgt een dikke laag RAL 5004, de standaardkleur tot de komst van de blauwe wagens in 1929. Tenslotte volgt nog een dunnere laag lichtblauw,waarvan de bovenste laag weer RAL 5003 lijkt te zijn! De verflaag vertoont een sterk craquelé, waarschijnlijk veroorzaakt doordat aan één of meerdere lagen verf te veel siccatief werd toegevoegd. (Siccatief werd aan lijnolieverf toegevoegd om de droging te versnellen.)

Ook de toegepaste biezen konden worden teruggevonden. Als eerste de goudgele bies op een ondergrond van RAL 5004. Daar de wagen niet lang na de ombouw tot motorwagen in 1914 geschilderd moet zijn, dateert deze bies waarschijnlijk uit die tijd. In 1914 werd immers een nieuwe decoratie ingevoerd, die al snel op al het materieel werd toegepast. Ook deze nieuwe decoratie werd teruggevonden. Deze bleek in een oranje tint te zijn uitgevoerd. Ook de plaatsing van de biezen blijkt duidelijk uit de foto. Helaas werd op de originele kleur geen bies aangetroffen. Wellicht is deze weggeschuurd bij het aanbrengen van een nieuwe verflaag.

RAL kleuren in Amsterdam

Door bovenvermeld onderzoek hebben wij de volgende kleuren kunnen vaststellen (ook handige informatie voor modelbouwers!) voor de Amsterdamse wagens:

Links over het RAL kleurensysteem

Wikipedia
RAL kleurenoverzicht
RAL kleuren op code of naam
RAL kleuren (op code)
RAL kleuren met namen in zes talen